Preek zondag 31 oktober 2010 - Hervormingszondag

Laatst aangepast op zondag, 07 november 2010 17:01 Geschreven door Truus Schouten zondag, 07 november 2010 16:52

Barbara Tuchman (1912 – 1989) is een alom gerespecteerde Amerikaanse historica. Ze heeft een groot aantal boeken geschreven. Eén van haar meest opmerkelijke boeken is “De mars der dwaasheid”. Daarin beschrijft zij een bepaalde politiek, die totaal in strijd is met het belang van de onderdanen of de staat. Zij noemt het “de politiek van de dwaasheid”. Het opvallende van deze vorm van wanbestuur is, dat tijdgenoten deze “dwaasheid” al onderkenden. En dat er bovendien een alternatieve politieke beleidslijn voorhanden was. Met andere woorden: er waren andere mogelijkheden, die de bestuurders hadden kunnen kiezen. Daardoor zouden zij niet zijn vervallen in dwaasheid en verdorvenheid, waardoor zij zowel hun onderdanen als zichzelf in het ongeluk hebben gestort. Deze “dwazen der geschiedenis” komen voor onder leiders van alle volkeren.

Tuchman somt in haar boek een aantal klassieke voorbeelden op van wanbeleid uit dwaasheid en de catastrofale gevolgen daarvan. Het bijzondere van haar boek is dat zij aantoont dat een dergelijke vorm van bestuur steeds opnieuw kan/zal opduiken. Men moet niet denken dat deze oude refreinen in de toekomst zich niet zullen herhalen… Eén van de voorbeelden, die Tuchman beschrijft , is het pontificaat van de zes grote Renaissancepausen. Zij krijgen het predicaat “groot”, omdat zij, stuk voor stuk, beschermheren waren van kunst en cultuur. Zeker niet omdat zij blijk gaven van grote vroomheid of bekwaamheid. Historische gezien, aldus Tuchman, heeft deze pauselijke dwaasheid de protestantse afscheiding uitgelokt.

Op deze hervormingsdag herdenken protestanten het aanbrengen van de 95 stellingen tegen de aflaat door de Augustijner monnik, Maarten Luther. Dat gebeurde op 31 oktober 1517 op de deur van de slotkerk te Wittenberg, daags voor Allerheiligen, toen ook al een speciale kerkelijke vierdag. Deze gebeurtenis werd het onbedoelde startsein van de Reformatie. Luther schreef zijn stellingen in het Latijn, om een discussie uit te lokken onder theologen. Maar overenthousiaste studenten vertaalden de stellingen in het Duits. Hèt nieuwe communicatiemiddel van die tijd, de boekdrukkunst, zorgde voor de rest. Binnen enkele maanden kende iedereen, die lezen kon, de inhoud van deze stellingen. De aflaathandel viel in duigen en de toenmalige Paus, Leo X, zag een belangrijke bron van inkomsten aan zijn neus voorbij gaan. Uitgerekend deze Paus  was de meest spilzieke van alle Renaissancepausen. In zeven jaar tijd had hij het formidabele bedrag van vijf miljoen gouden florijnen opgesoupeerd. Bij zijn dood liet hij een enorme schuldenberg na. Zijn eigen historiograaf Vettori omschreef hem als de paus, die de Kerk met de laagst mogelijke reputatie achterliet. Maar de grootste dwaasheid was wel zijn verregaande onverschilligheid ten aanzien van bewegingen, die smeekten om hervorming van de Kerk. Stuk voor stuk waren de Pausen in dit opzicht doof en blind voor de ontevredenheid, de ergernis over hun wangedrag en wanbestuur en hun weigering om daar ook maar iets aan te veranderen. Hoe impopulair zij ook waren, zij meenden onkwetsbaar te zijn en stelden persoonlijke ambitie ver boven het algemeen belang. De betovering van de macht!

Als bede om bijstand van Gods Geest, zingen wij een lied van Luther: Gez. 310.

Schriftlezing: Jesaja 8 : 16 - 18

Gemeente van onze Heer, Jezus Christus,

Deze smartelijke woorden van de profeet Jesaja lijken wel van toepassing te zijn op deze periode. Het moeilijke van dit Schriftgedeelte is echter niet zozeer dat de mens zich verbergt voor zijn God, maar dat God zich verbergt voor zijn schepselen. Luther, Pascal en nog vele anderen, hebben geworsteld met deze zich verbergende, souvereine God. De profeet voegt hier paradoxaal echter nog een klein zinnetje aan toe: “ik heb mijn hoop op Hem, op God, gevestigd!”

Hoop! Niet geboren uit wanhoop, maar gedragen door de zekerheid van Gods trouw, ondanks alles! Zelfs in de duisternis van de Renaissance, die lichtende cultuurperiode, was er hoop. De hoop, dat God trouw zal zijn, ook al lijkt Hij ver weg, is Hij ….. verborgen. Zusters en broeders, ook al vreest u dat de Heer, -opnieuw-, in uw/mijn tijd, onze tijd, Zijn aangezicht verbergt, blijf hopen!

Die hoop op verandering hebben tallozen in de 16e eeuw ook gehad. Het is totaal anders gelopen! De “pauselijke glorietijd” duurde nauwelijks zestig jaar, de gevolgen laten zich voelen tot op de huidige dag. Protestanten mogen dan wel 31 oktober vieren als hun feestdag, maar het is goed ons te realiseren dat de breuk van de Westerse Kerk, niet alleen Europa een ruime eeuw in een slagveld deed veranderen (de verschrikkelijke Godsdienstoorlogen), maar ook een uittocht teweeg heeft gebracht van zeer velen, die juist snakten/hoopten op een  hervorming van de Kerk. Je zou kunnen stellen dat de katholieke kerk toen een groot deel van haar beste mensen verloor. Met name Calvijn valt de betreurenswaardige eer te beurt dat hij, als geen ander, de hervormingsgezinden op één lijn kreeg en in staat bleek een strijdbare andere “kerk” te organiseren.

Nee, er valt vandaag niet veel te vieren!

Langs beide zijden zijn er onherstelbare fouten gemaakt.

Mocht iemand denken dat de “dwaasheid”, waarover Tuchman’ boek het heeft, -wat de Kerk betreft -, tot het verleden behoort, komt echter bedrogen uit. Uitgerekend nu zien we opnieuw hoe dit soort “dwaasheid” de kop op steekt.

In ons land is het ontslag van de bisschop van Brugge een scharniermoment geworden. Het rapport van de commissie Adriaenssens heeft een wijd verspreid  seksueel misbruik in de kerk aan het licht gebracht en onze katholieke zusterkerk in een diepe crisis gestort. Onder katholieken is er grote bewogenheid met de slachtoffers, maar tegelijk ook: plaatsvervangende schaamte over wat zich heeft afgespeeld in kerkelijke middens. Nu kan iedere crisis leiden tot iets positiefs, namelijk in die zin dat een crisis uitnodigt tot zelfonderzoek, pastorale bewogenheid en herbronning. Wat vraagt het Evangelie van ons in deze moeilijke situatie?

Ongetwijfeld hebben velen dat ook verwacht!

Echter, nog maar nauwelijks bekomen van deze miserie, werd de gemiddelde gelovige de afgelopen weken opgeschrikt door scherpe negatieve reacties uit Rome over de toekenning van de Nobelprijs voor de Geneeskunde 2010 van de “vader van de in-vitrofertilisatie”, Robert Edwards. Ook al valt er ethisch gesproken wel kanttekeningen bij IVF te maken, het eenzijdig poneren van een mening is niet meer van deze tijd bij zulke delicate ethische onderwerpen. Vervolgens maakte aartsbisschop Léonard zich niet bepaald geliefd door, over Aids en HIV, filosofisch op te merken dat hier sprake is van immanente gerechtigheid.

Opvallend, beide negatieve reacties, zijn gelinkt aan de seksuele ethiek. Uitgerekend het gebied wat zozeer in de schandaalsfeer terechtkwam.

Een gemiste kans om een ander geluid te laten horen! Het spreken van een kerk, iedere kerk, zou waardig moeten zijn, in de zin van bescheiden en pastoraal, bewogen en met wijsheid…..

Hoe zit het dan met de Protestantse Kerk?

Die staat op de zijlijn. Als doorsnee-protestant kun je natuurlijk je schouders ophalen over zoveel dwaasheid. De vertrouwenscrisis in de kerk wordt blijkbaar in de hogere hiërarchie niet gehoord of gezien. Maar daarmee zijn wij er niet! Overal waar mensen samen komen, zoals hier, maar evengoed in de St. Bavo kerk, wordt het Evangelie verkondigd. De “andere kerk” is een zusterkerk geworden en samen  met nog vele andere geloofsgemeenschappen, dragen we verantwoordelijkheid over die verkondiging. Hun problemen gaan ons aan! Hun kerkelijke vervreemding en verdriet is ons verdriet. Al was het maar dat wij, vanwege de oecumene, verbonden zijn “in goede en kwade dagen”. Wij kunnen ons niet afzijdig houden, ook al hebben wij geen last van kerkelijke hiërarchie!

Bovendien, laten we wel wezen, dit alles doet “de Kerk”, iedere kerk, geen goed. Het staat zelfs haaks op wat kerk wil zijn: kuriakè, dat wil zeggen “dat wat van de Heer is”. Ondertussen hebben velen geruisloos de kerk verlaten. “Kerk” staat zo ongeveer gelijk met reactionair, conservatief en …. hardvochtig. Dat doet pijn! Bovendien blijkt   het slechts een kleine stap, om elke kerk dit predicaat op te plakken. U en ik kunnen weliswaar hard roepen: “Bij ons is het anders! Hier herkennen wij ons ook niet in!” U wordt niet gehoord, maar gelijk gesteld aan….!

De geschiedenis van het protestantisme heeft eveneens  zijn donkere, hardvochtige periodes gekend. Ook wij zijn de eretitel ‘kuriakè’ vaak niet waardig gebleken. Zelfonderzoek en zelfkritiek is dan ook zinniger dan leedvermaak of eigendunk.

Schriftlezing: 1 Kor. 12 : 12 - 18

Alle kerken samen behoren tot het ene Lichaam van Christus. Dat hebben we, soms met moeite, van Paulus geleerd. Als er dus in een kerkgemeenschap, zoals in dit geval: de katholieke kerk, zich grote problemen voordoen en er veel kritiek is, lijden wij mee. “Wanneer één lichaamsdeel pijn lijdt, lijden alle anderen mee”. (1 Kor. 12 : 26) Vanuit de Schrift valt er echter nog “iets anders” te zeggen. En in alle bescheidenheid moeten we dat ook blijven doen! Juist omdat niet u of ik, maar het Evangelie van Jezus  Christus in het geding is!

Daar gaat het immers over liefde en genade, gerechtigheid en vrede.

En dus gaan we nog even terug naar die 16e eeuw, zonder enige neiging tot heldendom. Het verheerlijken van mensen druist trouwens in tegen het typisch protestantse beginsel van gelijkheid van alle mensen ten overstaan van God.

Op de Rijksdag te Worms in 1521 moest Luther zich verantwoorden voor de Kerk en het Duitse Rijk; vertegenwoordigd in de persoon van keizer Karel V. Zijn toespraak is bewaard gebleven en eindigt met de volgende woorden:

“Ik ben door de woorden van de Heilige Schrift gebonden in mijn geweten en gevangen in Gods Woord. Daarom kan en wil ik niets herroepen, want het is onjuist en gevaarlijk iets tegen het geweten in te doen. God helpe mij!  Amen.”

De meesten onder u kennen deze historische gebeurtenis. Luther werd in de ban gedaan! Ik denk dat de meerderheid onder ons denkt, dat de kerkhervormer zijn toespraak anders eindigde, namelijk: “Hier sta ik, ik kan niet anders!” Maar, lieve mensen, dat is nooit door Luther gezegd. U mag die zin dus gerust “apocrief” noemen. Al geeft het de teneur van Luthers verdediging redelijk goed weer.

Luther plaatste het menselijk geweten in het centrum. Dat verdient alle aandacht en is ook hetgeen, dat u en ik mogen/moeten zeggen in allerhande discussies en gesprekken. Uw geweten is de leidraad! Maar, ….. dat geweten is niet ongebonden. Of iets “goed” of “niet-goed” is, bepaal ik niet zèlf, maar mijn mening wordt getoetst aan de Heilige Schrift. Wat zegt de Bijbel over dat “iets”? Dat is de doorslaggevende maatstaf!  Luther ging zelfs zover dat hij zich gevangen wist in Gods Woord. De vrijheid van denken en de vrijheid van het geweten wordt begrenst door de Schriften. Door die begrenzing weet je trouwens ook wat vrijheid betekent.

Dat gezegd zijnde, beseft ieder van ons, dat de vragen, die in de huidige samenleving leven, niet zomaar te beantwoorden zijn vanuit de Bijbel. Alhoewel……!

Schriftlezing: Mattheüs 22 : 36 - 40

Wat is het grootste gebod? Wat is de essentie van alles wat geboden of verboden wordt? Waar moet u zich zeker aan houden? Jezus’ samenvatting, “Heb God lief en de naaste als uzelf”, maakt duidelijk wat Zijn maatstaf is: de liefde. Paulus zal later zeggen: “de liefde doet de naaste geen kwaad”. (Rom. 13 : 10) Dat wat de naaste “kwaad” doet is verboden, dat wat hem “goed” doet, is geboden.  “Dus de wet/het ethisch handelen vindt zijn vervulling in de liefde”, vervolgt Paulus. Zo wordt uw en mijn geweten begrensd, “gevangen” door Gods Woord.

Deze begrenzing geldt eveneens voor vragen rond oorlog en vrede; recht en gerechtigheid….. en nog veel meer! Het vraagt van de Christenmens telkens weer een zoektocht èn een gebed om Gods Geest; om ……wijsheid. Er zijn geen pasklare oplossingen of algemeen geldende regels, die ieder maar moet onderschrijven, tenzij…. dit ene  woord uit Mattheüs. Dat betekent echter ook dat de gelovige de “broeders en zusters” nodig heeft om datgene wat het geweten hem of haar ingeeft te toetsen aan het gelovig verstaan van de ander. Ook dit is de betekenis en het belang van kerk-zijn.

Nog een ander aspect komt naar voren. De veronderstelling dat de Christen zijn Bijbel kent. Want de Bijbel is ons als leidraad gegeven. Helaas schort het daar nogal eens aan!

Toch zal deze “vrijheid in gebondenheid”  in de actualiteit van vandaag naar voren gebracht moeten worden. Anders gezegd: wij mogen niet afzijdig blijven! Al zullen we ook oog moeten hebben voor die typisch protestantse zwakheid in het debat. Juist vanwege die “vrijheid van geweten” is het vrijwel onmogelijk om “namens-het-Protestantisme” te spreken. Per definitie zijn protestanten verdeeld over de toepassing van Gods Woord. Maar er staat teveel op het spel, menselijkerwijs gesproken: de voortgang van de Evangelieverkondiging!

Op deze Hervormingsdag kan misschien de conclusie zijn, dat de Oecumenische opdracht voor de komende jaren meer en meer  een gezamenlijke zoektocht zal worden naar datgene wat God in deze tijd van ons vraagt. Onze inbreng kan daarbij de uitleg zijn van wat “vrijheid in gebondenheid” voor de Reformatoren en voor ons  betekent. Ik vermoed dat het een beetje “tegen de stroom in roeien” wordt! De “dwaasheid” van deze tijd is juist, dat algemeenheden, simplificaties, “de krantenkoppen”, het gemakkelijker lijken te halen dan de genuanceerde overweging. Toch komt het erop aan om te lezen, te bidden, te denken en te doen, soms te spreken, soms te ….. zwijgen, opdat Gods Woord mag blijven klinken:

Schriftlezing: 1 Corinthe 1 : 22 - 30

Oecumene. Het betekent: heel de bewoonde wereld. U weet dat waarschijnlijk wel! Het Evangelie aangaande Jezus Christus is bestemd voor de hele wereld en allen die daarop wonen! Misschien bewijst het Protestantse gedachtengoed deze wereld een dienst door, in al haar zwakheid en onbeduidendheid, sterk te zijn in het blijven verkondigen van de bevrijdende Boodschap van het Evangelie.

Dwaasheid? Ja, maar dan wel een ander soort “dwaasheid” dan waar het boek van Tuchman het over heeft. Een dwaasheid, die dankzij God, wijsheid is geworden!

Om Luthers niet uitgesproken, maar o zo bekende woorden te parafraseren: “Hier staan wij, in Christus kunnen wij niet anders!”

Amen.